Sözleşmede Teslim Şartı: EXW, FCA, FOB, DAP ve DDP Arasında Nasıl Seçim Yapılır?

Teslim şartı, sözleşmedeki bir koddur (örneğin, «FCA Moskova» veya «DDP St. Petersburg») ve yükün kaybolma risklerinin ile nakliye masraflarının satıcıdan alıcıya tam olarak hangi anda geçtiğini net bir şekilde belirler. Bu kurallar Incoterms 2020 uluslararası standardı tarafından düzenlenir. Terimin seçimi, ürünün nihai maliyetini doğrudan etkiler: Bir hata, beklenmeyen gümrük ödemeleri, bekleme cezaları veya navlunun yanlış tarafça ödenmesi nedeniyle fiyata %20–30 ekleyebilir.

Bu makalede en popüler beş koşulu inceleyeceğiz: EXW, FCA, FOB, DAP ve DDP. İhracat/ithalatı kimin ödediğini, satıcının sorumluluğunun nerede sona erdiğini ve senaryonuz için hangi terimin daha karlı olduğunu öğreneceksiniz.

Teslim Şartı Nedir ve Neden Gereklidir?

Teslim şartı (trade terms), bir ödeme yöntemi veya mülkiyet hakkının devir anı değildir (bunlar sözleşmede ayrı olarak belirtilir). Bu, üç temel unsurun dağıtımına ilişkin bir talimattır:

1. Masraflar: Yükleme, ana nakliye, sigorta ve gümrük vergileri için kim ödeme yapar.
2. Riskler: Yükün hasar görmesi veya kaybolması sorumluluğunun alıcıya geçtiği coğrafi nokta hangisidir.
3. Yükümlülükler: İhracat ve ithalat beyannamelerini kim düzenler.

Incoterms, taşıma türüne bağlı olarak gruplara ayrılır. Deniz taşımacılığı için tarihsel olarak FOB kullanılmıştır, ancak modern konteyner ve multimodal taşımacılık (karayolu + deniz + demiryolu) için Uluslararası Ticaret Odası FCA kullanımını önermektedir.

EXW (Ex Works): Satıcının Minimum Yükümlülüğü

Ex Works («Fabrika teslimi»), satıcının yükümlülüklerini yalnızca ürünü kendi deposunda temin ederek yerine getirdiği bir koşuldur.

• Risklerin geçtiği yer: Ürün sevkiyata hazır olduğunda satıcının deposunda.
• Kim öder: Alıcı her şeyi öder: Araca yükleme, çıkış, satıcının ülkesindeki ihracat işlemleri, ana navlun, sigorta, ithalat ve kendi deposuna teslimat.
• İşlemler: Satıcı, aksi kararlaştırılmadıkça ürünü alıcının aracına yüklemekle yükümlü değildir ve ihracat beyannamesiyle ilgilenmez.

Ne zaman kullanılır:

• Satıcının ülkesinde kendi güvenilir forwarder'ınıza sahip deneyimli bir ithalatçıysanız.
• Tedarik zincirini tamamen kontrol etmek ve «çıktığı andaki» ürün fiyatını minimize etmek istiyorsanız.

FCA (Free Carrier): Lojistiğin Altın Standardı

Free Carrier («Taşıyıcıya teslim»), konteyner taşımacılığı dahil olmak üzere her türlü taşıma türü için en evrensel terimdir.

• Risklerin geçtiği yer: Alıcı tarafından tutulan taşıyıcıya ürünün teslim edildiği anda. Bu, satıcının deposu (alıcının aracına yükleme durumunda) veya liman/havalimanındaki terminal olabilir.
• Kim öder:
  • Satıcı: Ürünü belirtilen yere teslim eder, yükleme yapar (teslimat satıcının deposundaysa) ve mutlaka ihracat beyannamesini düzenler.
  • Alıcı: Ana navlunu, sigortayı, ithalatı ve nihai noktaya teslimatı öder.
• İşlemler: İhracat satıcıda, ithalat alıcıdadır.

Neden FCA konteynerler için FOB'dan daha iyidir: Konteynerlerle çalışırken yük genellikle terminale taşıyıcıya teslim edilir, doğrudan gemi güvertesine değil. Eski FOB terimi kullanıldığında risk sadece gemiye yüklendikten sonra geçer, ancak satıcı yük üzerindeki kontrolünü daha önce kaybeder. FCA bu hukuki çelişmeyi ortadan kaldırır.

FOB (Free On Board): Sadece Deniz ve İç Su Taşımacılığı İçin

Free On Board («Güverte üstünde serbest») – yalnızca deniz yoluyla veya iç su yollarıyla yapılan taşımalarda istisnasız uygulanabilen klasik bir terimdir.

• Risklerin geçtiği yer: Yükün yükleme limanında gemi küpeştesini aştığı anda.
• Kim öder:
  • Satıcı: Limana teslimat, gemiye yükleme, ihracat işlemleri.
  • Alıcı: Deniz navlunu, yol sigortası, varış limanında boşaltma, ithalat.
• Özellik: Satıcı, yük fiziksel olarak gemi güvertesinde olana kadar tüm masraf ve risklerden sorumludur.

Ne zaman kullanılır:

• Doğrudan ambara yüklenen dökme yüklerin (petrol, tahıl, cevher) taşınması.
• FCA'yı kategorik olarak reddeden geleneksel tedarikçilerle çalışma.

DAP ve DDP: «Kapıya Teslim»

Bu terimler maksimum yükümlülüğü satıcıya yükler. Alıcı için uygundur, ancak satıcının varış ülkesinin lojistik ve gümrük mevzuatını mükemmel bilmesini gerektirir.

DAP (Delivered at Place)

«Varış yerinde teslim». Satıcı, ürünü anlaşılan noktaya (alıcının deposu, terminal) boşaltmaya hazır olarak teslim eder.

• Riskler: Taşımanın varış noktasına ulaşmasıyla alıcıya geçer.
• Gümrük: Satıcı teslimat ve ihracatı öder. İthalat işlemlerini ve vergi/KDV ödemelerini alıcı gerçekleştirir.
• Boşaltma: Aksi kararlaştırılmadıkça alıcının yükümlülüğündedir.

DDP (Delivered Duty Paid)

«Gümrük vergileri ödenmiş olarak teslim». Satıcının maksimum sorumluluğu.

• Riskler: Varış noktasında geçer.
• Gümrük: Satıcı her şeyi yapar: ihracat, ana navlun, ithalat işlemleri, tüm vergi ve harçların ödenmesi (KDV, akziz).
• Boşaltma: Genellikle alıcının yükümlülüğündedir, ancak sıkça satıcının hizmetine dahil edilir.

Örnek: Almanya'dan DDP Moskova koşullarıyla ekipman satın alırken, Alman firması kamyonu kendisi tutar, Rusya gümrüğünden geçer, gümrük vergisi ve KDV'yi öder ve yükü deponuza getirir. Size sadece onu boşaltmak kalır. DDP'deki ürün fiyatı, satıcının lojistik hizmetlerindeki risklerini ve gümrük müşavirliği komisyonunu fiyata yansıtacağından önemli ölçüde daha yüksek olacaktır.

Teslim Şartı Seçiminde Sık Yapılan Hatalar

1. Konteynerler için FOB kullanımı. Yukarıda belirtildiği gibi, bu durum terminal ile gemi güvertesi arasında bir «gri alan» sorumluluğu yaratır. FCA kullanın.
2. Kural versiyonunun belirtilmemesi. «Incoterms 2020» eki olmadan «FCA Moskova» ifadesi, bazı yükümlülüklerin farklı olduğu eski versiyonlara (2010, 2000) göre yorumlanabilir.
3. Boşaltma yükümlülüklerinin anlaşılmaması. D grubu terimlerde (DAP, DDP) satıcı taşımayı boşaltmaya hazır olarak teslim eder, ancak boşaltma süreci genellikle sözleşmede açıkça «boşaltmalı DAP» belirtilmedikçe alıcıya aittir.
4. Yerel mevzuatı bilmeden DDP seçimi. Yabancı satıcı, ülkenizde KDV mükellefi olarak kaydolamama durumuyla karşılaşabilir, bu da ithalatı imkansız hale getirebilir veya çift vergilendirmeye yol açabilir.
5. Risk ve masraf geçişleriyle ilgili kafa karışıklığı. Unutmayın: Riskler belirli bir coğrafi noktada geçer, ancak masraflar farklı şekilde paylaşılabilir (örneğin, CIF'de riskler yükleme limanında geçer, ancak satıcı varış limanına kadar navlunu öder).

SSS

EXW ve FCA arasındaki temel fark nedir? EXW'de alıcı ürünü kendisi yükler ve satıcının ülkesinde ihracat beyannamesini düzenler. FCA'da satıcı ürünü (kendi deposunda) kendisi yükler ve mutlaka ihracat işlemlerini yürütür. FCA alıcı için daha güvenlidir.

Incoterms tek bir ülke içindeki yurtiçi teslimatlar için kullanılabilir mi? Evet, Incoterms 2020 kuruları hem uluslararası hem de yurtiçi ticaret için kullanıma izin verir. Bu, ülke içindeki şubeler veya taraflar arasında sorumluluk alanlarını net bir şekilde dağıtmaya yardımcı olur.

Farklı teslim şartlarında yükü kim sigortalıyor? Terimlerin hiçbiri (burada detaylıca incelemediğimiz CIP ve CIF hariç) tarafı yükü sigortalamaya zorlamaz. Ancak, taşıma sırasında riskleri taşıyan taraf sigortadan son derece faydalanır. EXW, FCA, FOB, DAP, DDP'de sigorta bir zorunluluk değil, bir haktır, ancak ihmal edilmesi tehlikelidir.

Hangisi daha karlı: EXW koşullarıyla mı yoksa DDP koşullarıyla mı satın almak? EXW minimum ürün fiyatı sağlar, ancak lojistiğin tam organizasyonunu ve gümrük bilgisini gerektirir. DDP «anahtar teslim» fiyat sunar, ancak satıcının lojistik hizmetlerindeki kar marjı nedeniyle genellikle %20–40 daha pahalıdır. Kendi dış ticaret departmanınızın olup olmamasına göre seçim yapın.