İlk bilgisayarı gerçekte kim icat etti?

"İlk bilgisayar" kavramı değerlendirme kriterlerine bağlıdır. Eğer ilk programlanabilir elektromekanik makineden bahsediyorsak, bu Conrad Zuse'nin Alman Z3'üdür (1941). Eğer ilk tamamen elektronik dijital bilgisayardan bahsediyorsak, bu Amerikan ENIAC'ı (1945) veya daha eski Atanasoff–Berry Bilgisayarı'dır (ABC, 1942). Ancak programlanabilir hesaplama makinesinin kavramını ele alırsak, öncelik Charles Babbage'e ve onun Analitik Makinesi'ne aittir (1830'ların projesi).

Bu yazıda "ilk" unvanının başlıca adaylarını inceleyeceğiz, neden tek bir cevap olmadığını açıklayacağız ve kişisel bilgisayarlar çağına kadar hesaplama teknolojisinin gelişimindeki kilit aşamaları takip edeceğiz.

Kriterler: Bilgisayar sayılacak şey nedir?

İsim vermeden önce terimler üzerinde anlaşmamız gerekir. Teknoloji tarihçileri genellikle dört ana kriter kullanır:

1. Otomasyon: Cihaz, hesaplama sürecine insanın sürekli müdahalesi olmadan hesaplamaları gerçekleştirir.
2. Programlanabilirlik: Farklı görevleri çözmek için mekanizmanın fiziksel olarak yeniden yapılandırılmasına gerek kalmadan işlem sırasını (programı) değiştirme yeteneği.
3. Elektronik doğa: Hız için dişliler ve röleler yerine elektronik lambalar veya transistörlerin kullanılması.
4. Evrensellik (Turing-tamlığı): Yeterli zaman ve bellek olduğunda herhangi bir hesaplanabilir görev sınıfını çözebilme yeteneği.

Hangi kritere öncelik verildiğine bağlı olarak, "ilk" farklı bir cihaz olacaktır.

"İlk" Unvanının Başlıca Adayları

1. Charles Babbage'in Analitik Makinesi (1837)

Durum: Evrensel programlanabilir bilgisayarın ilk projesi.

Charles Babbage, modern PC'nin tüm temel bileşenlerini içeren bir makine konsepti geliştirdi: "depo" (bellek), "fabrika" (işlemci) ve delikli kartlar kullanan bir giriş/çıkış cihazı. Ada Lovelace bunun için tarihteki ilk programı yazdı.

2. Conrad Zuse'nin Z3'ü (1941)

Durum: İlk çalışan programlanabilir elektromekanik makine.

Alman mühendis Conrad Zuse, Z3'ü Berlin'de yarattı. Makine telefon rölelerinde çalışıyor, ikili sayı sistemini kullanıyor ve delikli filmden okunan bir programla kontrol ediliyordu.

• Artıları: Tamamen işlevsel, programlanabilir.
• Eksileri: Elektromekanik (elektronik muadillerine göre yavaş), koşullu dallanmaya sahip değildi (modern anlamda tam dallanma yoktu, ancak daha sonra Turing-tam olduğu kanıtlandı).

3. Atanasoff–Berry Bilgisayarı (ABC) (1942)

Durum: İlk elektronik dijital bilgisayar (özelleşmiş).

Iowa Üniversitesi'nden John Atanasoff ve Clifford Berry, hesaplamalar için vakum tüpleri ve bellek için kondansatörler kullanan bir makine yarattılar.

• Önemli ayrıntı: ABC evrensel anlamda programlanabilir değildi. Sadece lineer denklem sistemlerini çözmek için yaratılmıştı. Ancak hesaplamaların elektronik uygulanması fikri burada ilk kez somutlaştırıldı.

4. ENIAC (1945–1946)

Durum: İlk evrensel elektronik dijital genel amaçlı bilgisayar.

ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer), bilgisayar çağının başlangıcının sembolü haline geldi. 17.000 vakum tüpünden oluşuyordu, 30 ton ağırlığındaydı ve 150 kW enerji tüketiyordu.

• Ana başarı: Yüksek hız (saniyede binlerce işlem) ve geniş bir görev yelpazesini çözmek için yeniden programlanabilme yeteneği (balistik tablolardan hidrojen bombası hesaplamalarına kadar).
• Eksiklik: Programlama, günler süren fiziksel kablo bağlantıları ve anahtar ayarlamaları yoluyla yapılıyordu.

Hesaplama Teknolojisinin Gelişimindeki Kilit Aşamalar

Bilgisayarların evrimi, her biri bileşen tabanındaki değişikliklerle karakterize edilen birkaç nesle ayrılır.

Aşama 1: Mekanik ve Elektromekanik (1940'lara kadar)

• Abaküs ve logaritma cetveli: El araçları.
• Aritmometreler: Dört işlem için mekanik cihazlar.
• Herman Hollerith'in tabulatörleri: ABD nüfus sayımını işlemek için elektromekanik makineler (1890). Delikli kartlar kullanıyordu. Hollerith'in şirketi daha sonra IBM'in bir parçası haline geldi.

Aşama 2: Vakum Tüpleri (1940–1950'ler) — Birinci Nesil

Elektroniğe geçiş, hızda büyük bir sıçrama sağladı.

• Von Neumann Mimarisi (1945): John von Neumann, programın verilerle birlikte bellekte saklanması ilkesini formüle etti. Bu, görev değiştiğinde kabloların fiziksel olarak yeniden lehimlenmesi ihtiyacını ortadan kaldırdı.
• EDVAC ve EDSAC: Saklanan program ilkesini uygulayan ilk makineler.

Aşama 3: Transistörler (1950–1960'lar) — İkinci Nesil

Bell Labs'te transistörün icadı (1947) ve 1950'lerde kitlesel olarak benimsenmesi, güvenilirlik ve boyut sorunlarını çözdü.

• Bilgisayarlar daha küçük, daha güvenilir ve daha enerji verimli hale geldi.
• İlk yüksek seviye programlama dilleri ortaya çıktı (Fortran, COBOL).
• Ana bilgisayarların iş ve bilimde ticari kullanımı başladı.

Aşama 4: Entegre Devreler (1960–1970'ler) — Üçüncü Nesil

Tek bir silikon çip üzerine çok sayıda transistör yerleştirilmesi.

• Performansta ani artış.
• Bir fabrika salonu yerine normal bir odaya sığabilen mini bilgisayarların ortaya çıkışı (örneğin PDP-8).
• İşletim sistemlerinin ve çoklu görevliliğin gelişimi.

Aşama 5: Mikroişlemciler ve Kişisel Bilgisayarlar (1970'ler – Günümüz) — Dördüncü Nesil

İlk mikroişlemci Intel 4004'ün (1971) yaratılması, tüm merkezi işlemcinin tek bir çipe yerleştirilmesine olanak tanıdı.

• 1970'ler: İlk kişisel bilgisayarların ortaya çıkışı (Altair 8800, Apple I, Commodore PET).
• 1980'ler: IBM PC'nin standartlaşması ve grafik arayüzlerin ortaya çıkışı (Macintosh).
• 1990'lar – 2000'ler: İnternet devrimi, mobil cihazlar, bulut bilişim.

Ana "İlk" Bilgisayarların Karşılaştırılması

Bilgisayar Tarihi Algısındaki Yaygın Hatalar

1. "Bilgisayarı tek bir kişi icat etti." Bu, farklı ülkelerde (İngiltere, ABD, Almanya, SSCB) onlarca mühendis ve matematikçinin ortak emeğinin sonucudur.
2. "ENIAC en ilkti." Uzun süre ABD'de böyle düşünülüyordu, ancak 1973 mahkemesi ENIAC patentini geçersiz saydı, çünkü fikirleri Atanasoff'un çalışmasına (ABC) dayanıyordu. Ayrıca, Alman Z3 ve İngiliz Colossus daha önce veya eşzamanlı olarak ortaya çıkmıştı.
3. "Erken bilgisayarlar bugünkülere benziyordu." Hayır, modern anlamda monitörleri, fareleri ve işletim sistemleri yoktu. Veri girişi delikli kartlar veya anahtarlar aracılığıyla, çıkış ise kağıda baskı veya ampuller aracılığıyla yapılıyordu.

SSS

Bilgisayar için ilk programı kim yazdı? Ada Lovelace. 1843'te Babbage'in Analitik Makinesi için Bernoulli sayılarının hesaplanması algoritmasını tanımladı; bu, ilk yayınlanmış program olarak kabul edilir.

Neden Colossus ilk bilgisayar olarak kabul edilmiyor? İngiliz Colossus (1943) elektronikti ve ENIAC'tan önce çalışıyordu. Ancak Alman şifrelerini kırmak için özelleşmişti ve evrensel bir makine değildi. Ayrıca, varlığı 1970'lere kadar gizli tutuldu, bu nedenle o anda endüstrinin gelişimini etkilemedi.

"Bilgisayar nesilleri" nedir? Bu, kullanılan elektronik bileşen türüne göre ana bilgisayarların tarihinin koşullu bölünmesidir: lambalar (1.), transistörler (2.), entegre devreler (3.), mikroişlemciler (4.). Bazı araştırmacılar 5. nesli (Yapay Zeka ve sinir ağları) ayırır, ancak bu daha çok pazarlama kavramıdır.

SSCB'deki ilk bilgisayar hangisiydi? Kiev'de Sergey Lebedev'in liderliğinde oluşturulan MESM (Küçük Elektronik Hesaplama Makinesi). 1950 yılında kullanıma açıldı. Bu, kıtasal Avrupa'da bellekte saklanan programa sahip ilk elektronik hesaplama makinesiydi.