Irak Savaşı: Çatışmanın kilit tarihleri ve aşamaları (2003–2011)

Irak Savaşı, 20 Mart 2003 tarihinde ABD öncülüğündeki bir koalisyonun Irak'a girmesiyle başlayan ve Aralık 2011'de Amerikan birliklerinin çekilmesiyle sona eren silahlı bir çatışmadır. Beyan edilen ana hedef, Saddam Hüseyin rejimini devirmek ve hiçbir zaman bulunamayan kitle imha silahlarını (KİS) ortadan kaldırmaktı. Çatışma, bölgede istikrarsızlığa, iç savaşa ve "İslam Devleti" terör örgütünün ortaya çıkmasına yol açtı.

Makale size çok kapsamlı gelirse, çatışmanın aşamaları arasında gezinmek için içindekiler kısmını kullanın.

Çatışmanın arka planı ve başlangıcı

Çatışma, Körfez Savaşı (1990–1991) sonrasında Irak ile Batı ülkeleri arasındaki uzun vadeli gerilimin bir sonucu oldu. George W. Bush yönetimi, işgalin gerekliliğini iki ana argümanla gerekçelendirdi:

1. Irak'ın kitle imha silahlarına (kimyasal, biyolojik ve nükleer) sahip olması.
2. Saddam Hüseyin rejiminin uluslararası "El-Kaide" terör ağıyla bağları olması.

Daha sonra her iki iddia da doğrulanamadı. Özel komisyonlar KİS stokları bulamadı ve 11 Eylül Komisyonu raporu, Bağdat ile El-Kaide arasında operasyonel bir işbirliği olmadığını tespit etti.

Aşama 1: Yıldırım harekatı ve rejimin çöküşü (2003)

Aktif muharebe faaliyetleri aşaması ("Operation Iraqi Freedom") kısaydı ve koalisyonun teknolojik üstünlüğünü sergiledi.

• 20 Mart 2003: Bağdat'ın bombalanmasının başlaması ("Şok ve Dehşet") ve Kuveyt üzerinden kara harekatı.
• 9 Nisan 2003: Bağdat'ın düşüşü. Sembolik olay, Firdevs Meydanı'ndaki Saddam Hüseyin heykelinin devrilmesi oldu.
• 1 Mayıs 2003: George W. Bush, USS Abraham Lincoln uçak gemisinde ana muharebe operasyonlarının sona erdiğini duyurdu.

Düzenli Irak ordusu hızla yenildi, ancak merkezi direniş kaosa ve yağmaya dönüştü.

Aşama 2: Gerilla savaşı ve işgal (2003–2004)

İşgal otoriteleri (CPA) tarafından Irak ordusu ve polisinin feshedilmesinin ardından, yüz binlerce eski asker işsiz ve emekli maaşsız kaldı; bu durum direniş için verimli bir zemin oluşturdu.

• Yaz–Sonbahar 2003: Koalisyon güçlerine yönelik saldırıların artması. "Sünni Üçgeni" oluştu — isyancıların en aktif olduğu bölge.
• 13 Aralık 2003: Saddam Hüseyin Tikrit yakınlarında Amerikan birlikleri tarafından bulundu ve tutuklandı.
• Mart 2004: Felluce'deki katliam (özel askeri sözleşmeli personelin ölümü) şehir için ilk büyük çatışmayı tetikledi.
• Nisan 2004: Mukteda es-Sadr liderliğindeki Şii "Mahdi Ordusu"nun ayaklanması patlak verdi. Savaş, iki cepheli bir çatışma karakteri kazandı (Sünniler ve Şiiler koalisyon karşıtı).

Aşama 3: Siyasi geçiş ve tırmanış (2005)

Şiddete rağmen, koalisyon siyasi çözüm sürecini sürdürdü.

• Ocak 2005: Irak'ta onlarca yıldır yapılan ilk özgür parlamento seçimleri. Şii partilerin zaferi.
• Ekim 2005: Yeni Irak anayasası için referandum. Belge, ülkenin federal yapısını pekiştirdi ve Kürdistan'ın özerkliğini güçlendirdi.
• Aralık 2005: Tekrarlanan parlamento seçimleri.

Şiddet düzeyi yüksek kaldı, ancak yeni devletin kurumsal temelleri oluşmaya başladı.

Aşama 4: İç savaş (2006–2007)

Sivil halk arasında en kanlı dönemi yaşadığı dönem. Çatışma, "işgalcilere karşı isyancılar" mücadelesinden Sünniler ve Şiiler arasında etnik-dini bir savaşa dönüştü.

• 22 Şubat 2006: Samarra'daki El-Askari Altın Camii'ne düzenlenen terör saldırısı. Şiilerin en önemli kutsal mekanlarından birinin havaya uçurulması, tam kapsamlı iç savaş için tetikleyici oldu.
• 2006 yılı: Siviller arasındaki aylık kayıplar 1000 kişiyi aştı. Her iki tarafta da ölüm mangaları faaliyet gösterdi.
• Kasım 2006: Saddam Hüseyin asılarak idam edildi.

2006 sonuna kadar Bağdat'taki durum kritik hale geldi ve bu durum ABD stratejisinin yeniden gözden geçirilmesini gerektirdi.

Aşama 5: "Surge" ve istikrarlaşma (2007–2009)

"The Surge" (güç artırımı) olarak bilinen yeni strateji, ABD birlik sayısının 30.000 kişi artırılmasını ve taktik değişikliğini öngörüyordu: Büyük üslerden, nüfusun yaşadığı bölgelerde kalıcı varlığa geçiş.

• 2007 yılı: Irak'taki El-Kaide militanlarına yönelik baskının artırılması.
• "Uyanış" (Sahwa): Amerikalılar, El-Kaide ekstremistlerine karşı mücadele etmek karşılığında para ve siyasi garantiler alan eski Sünni isyancılarla işbirliği yapmaya başladı. Bu durum, Sünni eyaletlerinde şiddet düzeyini keskin bir şekilde düşürdü.
• 2008 yılı: Irak güvenlik güçleri Basra ve Musul'da başarılı operasyonlar düzenleyerek artan bağımsızlıklarını gösterdi.
• 2008 yılı: ABD birliklerinin çekilme takvimini belirleyen Statü Anlaşması (SOFA) imzalandı.

Aşama 6: Askerlerin çekilmesi ve sonuçlar (2010–2011)

• 31 Ağustos 2010: ABD'nin savaş misyonunun resmi olarak sona ermesi. Operasyonun adı "Yeni Şafak" (Operation New Dawn) olarak değiştirildi. Birlik sayısı 50.000 kişiye (danışmanlar ve özel kuvvetler) düşürüldü.
• 15 Aralık 2011: Bağdat'ta savaşın sona ermesi töreni düzenlendi.
• 18 Aralık 2011: Son Amerikan askeri konvoyları Kuveyt sınırını geçti.

Kayıplar ve ekonomik maliyetler

Farklı hesaplama yöntemleri nedeniyle kesin kayıp rakamları tartışma konusu olmaya devam ediyor.

Savaş tarihine ilişkin yaygın algı hataları

1. "Savaş ABD'nin zaferiyle sona erdi." Askeri kampanya kazanılmış olsa da, siyasi hedefler (istikrarlı demokrasi, ABD müttefiki) elde edilemedi. İran'ın etkisinin artması ve IŞİD'in ortaya çıkması, güç boşluğunun doğrudan sonuçları oldu.
2. "KİS bulundu ama gizlendi." Çok sayıda denetim (David Kay ve Charles Duelfer grupları dahil) şunu doğruladı: İşgal sırasında Irak'ta KİS programları mevcut değildi.
3. "Irak 2003'e kadar istikrarlıydı." Hüseyin rejimi baskı üzerine dayanıyordu. 1990'lardaki yaptırımlar zaten orta sınıfı ve altyapıyı yıkarak kriz için zemin hazırlamıştı.

SSS: Popüler sorulara yanıtlar

ABD KİS bulamadığı halde neden Irak'a girdi? Resmi söylem, daha sonra hatalı olduğu kabul edilen istihbarat verilerine dayanıyordu. Analistler ayrıca jeopolitik çıkarlara da işaret ediyor: Petrol kaynakları üzerinde kontrol, Orta Doğu'daki güç dengesinin değiştirilmesi ve 11 Eylül sonrası askeri gücün gösterilmesi.

Savaş IŞİD'in ortaya çıkışını nasıl etkiledi? 2003'te Irak ordusunun feshedilmesi, on binlerce eğitimli Sünni subayı işsiz bıraktı. Birçoğu isyancılara, daha sonra ise Irak'taki El-Kaide'ye katıldı ve bu grup IŞİD'e evrildi. Nuri el-Maliki'nin Şii hükümetinin mezhepçi politikası da Sünnilerin radikalleşmesine katkıda bulundu.

Savaş ekonomik açıdan kârlı mıydı? Bazı askeri şirketler ve petrol-gaz şirketleri için evet. ABD ekonomisi genelinde hayır. Savaşınhuge harcamaları kamu borcunun artmasına katkıda bulundu ve kaynakları iç ihtiyaçlardan ve diğer dış politika alanlarından uzaklaştırdı.

Savaşın hukuki statüsü nedir? Uluslararası hukukçuların çoğu ve BM, işgali BM Sözleşmesi'ni ihlal eden bir saldırganlık eylemi olarak nitelendiriyor; çünkü Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmemiş ve meşru savunma eylemi değildi.