1K17 «Sjatie»: Sovyet lazer projesinin açıklaması ve özü

1K17 «Sjatie», 1980'lerin sonunda geliştirilen deneysel bir Sovyet kendinden tahrikli lazer sistemidir. Ana görevi, ekipmanı patlatarak imha etmek değil, düşmanın optik-elektronik sistemlerini (tank nişangahları, helikopterler ve füze güdüm sistemleri) güçlü odaklanmış bir ışınla «kör etmektir». Bu terim, sistemin seri üretimi yapılmadığı için Soğuk Savaş silahlanma tarihi ve SSCB'nin nadir askeri teçhizat örnekleri bağlamında karşımıza çıkar.

İsimlendirmenin açıklaması ve indeksleme

Nesnenin özünü anlamak için gösterimini iki parçaya ayırmak gerekir:

1. GRAU indeksi «1K17». SSCB'nin füze ve topçu silahlanma gösterim sisteminde, «1» rakamı genellikle kara kuvvetlerine veya özel projelere aitliği, «K» harfi sistem sınıfını (bu durumda lazer) belirtirken, «17» sıra numarası spesifik geliştirmeyi tanımlıyordu.
2. Kod adı «Sjatie» (Sıkıştırma). Bu, projenin dahili adıdır ve fiziksel çalışma prensibini yansıtır: hassas optik cihazların elemanlarını delmek veya hasar vermek amacıyla yüksek yoğunluklu dar yönlü bir ışında büyük miktarda ışık enerjisinin yoğunlaştırılması (sıkıştırılması).

Yaratılış tarihi: Lazer silahlanma yarışı

Sistemin geliştirilmesi 1983 ile 1992 yılları arasında sürdürüldü. Sipariş sahibi SSCB Savunma Bakanlığı idi ve baş geliştirici ise TsKB «Tochmash» (daha sonra NPO «Astrofizika») idi.

Proje, uzayın aktif militarizasyonu ve ABD'de benzer sistemlerin geliştirilmesi (SOHL programı — Strategic Orbital High Laser) zemininde başladı. Sovyet mühendisleri, lazerli mesafe ölçerler ve nişangahlarla kitlesel olarak donatılan NATO'nun hassas güdümlü silahlarına karşı etkili bir şekilde direnebilen mobil bir platform yaratmaya çalıştılar.

Temel aşamalar:

• 1983 — Ar-Ge çalışmalarının (OKR) başlaması.
• 1980'ler — Şasinin oluşturulması ve lazer tesisatının entegrasyonu.
• 1992 — Resmi olarak hizmete kabul edilmesi, ancak SSCB'nin dağılması ve finansman eksikliği seri üretimi durdurdu.

Sistem deneysel bir örnek olarak kaldı. Bilinen tek prototip şu anda askeri teçhizat müzesinde (Sverdlovsk Oblastı, Verkhnyaya Pyshma şehri) bulunmaktadır ve incelemeye açıktır.

Teknik özellikler ve çalışma prensibi

1K17 «Sjatie»'nin temeli, 2S19 «Msta-S» kendinden tahrikli obüsünün şasisiydi. Topçu namlusu kulesi yerine benzersiz çok kanallı bir lazer sistemi kuruldu.

Kule yapısı

Dışarıdan kule, devasa bir dürbün veya projektör tesisatına benziyordu. 12 optik kanal içeriyordu:

• Işını oluşturmak ve yönlendirmek için ana kanallar.
• Hedefleme, hedef takibi ve etki sonuçlarının değerlendirilmesi için yardımcı kanallar.

Bu şema, operatörün aynı anda hedefi takip etmesine ve ateş etmesine olanak tanıyor, ayrıca farklı hedefler arasında hızlıca geçiş yapmasını sağlıyordu.

Lazer tipi ve etkisi

Sistemde katı hal lazerleri kullanıldı (çeşitli kaynaklara göre yakut veya neodim cam bazlı).

İmha algoritması:

1. Sistem düşmanın optik cihazını tespit eder (örneğin, M1 Abrams tankının veya Apache helikopterinin nişangahı).
2. Işın, cihazın merceğine veya sensörüne odaklanır.
3. Lazer enerjisi, hassas elemanlarda (CCD matrisleri, operatör nişangaha bakıyorsa retina veya elektronik bileşenler) termal hasara neden olur.
4. Düşman teçhizatı, nişan alarak ateş etme veya füze güdümü yeteneğini kaybeder.

Terim günümüzde nerede karşımıza çıkıyor?

«1K17 Sjatie» terimine aşağıdaki kaynaklarda rastlanabilir:

1. Askeri-tarihi literatür ve ansiklopediler. SSCB'nin olağandışı silahlanmasına veya Soğuk Savaş lazer programlarına ayrılan bölümlerde.
2. Müze sergileri. Rusya'daki askeri teçhizat müzelerinde korunmuş olan tek nüshanın anılması.
3. Oyun endüstrisi ve modelcilik. Sistem sıkça askeri simülatörlerde (örneğin, War Thunder, World of Tanks modlarında veya bahsedilerek) ve maket kitlerinde yer alır, bu da konuya meraklılar arasında ilgiyi canlı tutar.
4. Modern silahlanmaya ilişkin analitik materyaller. RF'de lazer silahlarına yönelik ilginin yeniden canlanması («Peresvet», «Zadira» projeleri) tartışılırken, gazeteciler sıklıkla 1K17'i tarihsel bir emsal ve modern geliştirmeler için bir temel olarak gösterirler.

Sistem hakkında sık yapılan hatalar

Konuyu incelerken kullanıcılar sıkça mitlerle karşılaşır:

• Mit 1: «Sjatie» füzeleri düşürebilirdi. Hayır, lazerin gücü uçuş halindeki bir füzenin gövdesini imha etmek için yetersizdi. Hedef sadece optikti.
• Mit 2: Sistem kitlesel ordunun envanterindeydi. Bu yanlıştır. Sadece bir deneysel örnek (veya testler için birkaç prototip) üretildi, seri üretim yapılmadı.
• Mit 3: Lazer nükleerdi. Bazıları 1K17'i nükleer pompalamalı savaş lazeri projeleriyle (örneğin, «Terra-3» projesi) karıştırır. 1K17, katı hal elemanlarının geleneksel elektriksel pompalamasını kullanıyordu.

SSS

Neden 1K17 «Sjatie» seri üretime alınmadı? Başlıca nedenler yüksek üretim maliyeti, bakım zorluğu, hava koşullarına bağımlılık ve projenin finansmanını kesen SSCB'nin dağılmasıydı. Ayrıca, optik koruma araçlarının (filtreler, kepenkler) gelişimi bu tür sistemleri daha az etkili hale getirdi.

Çalışan bir 1K17 örneği korundu mu? Hayır, sadece müze sergisi için bir maket veya çalışmayan bir örnek korundu. Lazer donanımı büyük olasılıkla söküldü veya imha edildi.

1K17'in diğer ülkelerde benzerleri var mı? Evet, ABD'de mayınları imha etmek ve sensörleri kör etmek için kullanılan benzer projeler (örneğin, XM21 Zeus) geliştirildi. Ancak, yukarıda belirtilen sınırlamalar nedeniyle dünyadaki ordularda bu sınıfta kitlesel envantere alınmış tam teşekküllü kendinden tahrikli sistemler neredeyse yoktur.

«Sjatie»'nin menzili nedir? Kesin veriler gizlidir veya kaybolmuştur, ancak uzman tahminlerine göre, ideal hava koşullarında optik cihazları imha etme etkin menzili birkaç yüz metreden 2–3 km'ye kadardı.